رقص سیاه زمین در خوزستان: سفری به چشمههای جوشان قیر رامهرمز
وقتی واژه «چشمه» را میشنوید، احتمالاً تصویری از آبی زلال و خنک که از دل سنگها میجوشد و در میان سبزهزارها جاری میشود، در ذهنتان نقش میبندد. اما ایران، سرزمین عجایب زمینشناسی، تعاریف معمول را به چالش میکشد. در جنوب غربی ایران، در استان گرم و پرماجرای خوزستان، چشمههایی وجود دارد که به جای آب، «طلای سیاه» یا همان قیر طبیعی از دل آنها میجوشد.
به رامهرمز خوش آمدید؛ جایی که تاریخ و زمینشناسی در هم تنیدهاند تا پدیدهای نادر و شگفتانگیز به نام «چشمههای قیر ماماتین» را خلق کنند. اگر به دنبال مقصدی هستید که شبیه هیچ جای دیگر نیست و بوی تاریخ باستان میدهد، با ما در این سفر اسرارآمیز همراه شوید.
چشمههای قیر چیست؟ رازی از اعماق زمین
در منطقه ماماتین (Mamatain) در شمال رامهرمز، زمین دهان باز کرده و خون سیاه خود را بیرون میریزد. اینجا رودخانهای سیاه و غلیظ آرامآرام در بستر درهای حرکت میکند که به «دره قیر» شهرت دارد. این مواد سیاه رنگ، قیر طبیعی (Bitumen) مخلوط با نفت خام و آب هستند که به دلیل فشار لایههای زیرین زمین و شکستگیهای پوسته، راه خود را به سطح باز کردهاند.
تماشای این چشمهها تجربهای سوررئال است. حبابهای سیاه به آرامی میترکند، قیر غلیظ مانند گدازهای سرد و سیاه جاری میشود و بوی نفت و گوگرد فضا را پر میکند. برخلاف تصور، این قیر داغ نیست، اما غلظت و چسبندگی آن قدرت طبیعت را به رخ میکشد. در برخی نقاط، قیر با آب چشمههای معمولی مخلوط میشود و منظرهای رنگینکمانی از ترکیب روغن و آب خلق میکند که در زیر نور آفتاب خوزستان میدرخشد.
سفری در زمان: قیر رامهرمز و تمدنهای باستان
اهمیت این چشمهها تنها به جذابیت بصری آنها محدود نمیشود. این چشمهها گواهی زنده بر هوش و مهندسی نیاکان ما هستند. هزاران سال پیش، ساکنان فلات ایران و بینالنهرین متوجه ارزش این ماده چسبناک شدند.
لوحهای هخامنشی و ایلامی
باور کردنی نیست، اما قیری که امروز شما میبینید، همان مادهای است که هخامنشیان و ایلامیان باستان از آن بهره میبردند. در کاوشهای باستانشناسی مشخص شده که از قیر این منطقه برای ساخت بناهای عظیمی همچون تخت جمشید و زیگورات چغازنبیل استفاده شده است. مهندسان باستان از قیر به عنوان ملات برای چسباندن آجرها و سنگها و همچنین برای عایقبندی ستونها در برابر رطوبت استفاده میکردند.
ظروف سفالی و کشتیسازی
مردم منطقه خوزستان و سومریان باستان از هزاران سال پیش از این قیر برای اندود کردن ظروف سفالی (برای ضد آب کردن) و درزگیری کشتیها و قایقهایی که در کارون و دجله و فرات حرکت میکردند، استفاده میکردند. در واقع، این چشمهها پمپ بنزین و ابزارفروشی دنیای باستان بودهاند!
اسطورهی اسفندیار رویینتن
افسانهها و اساطیر ایرانی نیز با این مکان پیوند خوردهاند. در شاهنامه فردوسی، داستان «اسفندیار» را داریم که رویینتن بود. برخی روایتهای محلی و تفسیرهای اسطورهای بر این باورند که اسفندیار در چشمهای از آب مقدس و موادی خاص غسل کرد تا رویینتن شود. برخی مردم محلی معتقدند که آن چشمه اسرارآمیز، همین چشمههای قیر رامهرمز بوده که با خواص عجیبش، جسم پهلوان ایرانی را نفوذناپذیر کرده است.
نقطه شروع نفت خاورمیانه: ویلیام ناکس دارسی
شاید جالبترین نکته تاریخی معاصر در مورد این منطقه، ارتباط آن با کشف نفت باشد. وجود همین چشمههای قیر طبیعی بود که توجه کاشفان نفت و زمینشناسان انگلیسی را جلب کرد. ویلیام ناکس دارسی، که امتیاز کشف نفت در ایران را داشت، ابتدا مهندسان خود را به این منطقه (ماماتین) فرستاد.
هنوز هم میتوانید بقایای دکلهای قدیمی، ساختمانهای مخروبه انگلیسیها و چاههای حفاری شده در اوایل قرن بیستم را در اطراف چشمههای قیر ببینید. هرچند حفاریها در ماماتین به اندازه مسجدسلیمان موفقیتآمیز نبود و نفت اقتصادی در حجم انبوه فوران نکرد، اما این منطقه کلید کشف طلای سیاه در خاورمیانه بود.
جاذبههای همجوار: کوه آتشین (تشکوه)
سفر به چشمههای قیر بدون دیدن همسایه عجیبش کامل نمیشود. در نزدیکی رامهرمز، کوهی وجود دارد که همیشه در حال سوختن است. «تشکوه» یا کوه آتشین، یکی دیگر از شگفتیهای زمینشناسی منطقه است.
در تشکوه، گازهای هیدروکربنی از لایههای زمین متصاعد میشوند و به محض رسیدن به سطح و ترکیب با اکسیژن، شعلهور میشوند. دیدن تپههایی که در دل شب میسوزند و نور زرد و نارنجیشان سنگها را روشن میکند، در کنار چشمههای سیاه قیر، تصویری کامل از ثروت نهفته در زیر خاک خوزستان به شما میدهد.
نکته: تشکوه و چشمههای قیر دو مکان متفاوت هستند اما فاصله زیادی از هم ندارند و معمولاً در یک برنامه سفر گنجانده میشوند.
راهنمای بازدید برای گردشگران
مسیر دسترسی
چشمههای قیر ماماتین در حدود ۲۵ تا ۳۰ کیلومتری شمال شرق شهرستان رامهرمز واقع شدهاند.
- از اهواز: حدود ۱۰۰ کیلومتر رانندگی تا رامهرمز. سپس وارد جاده رامهرمز به سمت باغملک شوید و مسیر فرعی به سمت روستای ماماتین را دنبال کنید.
- نشانهها: در مسیر رسیدن به چشمهها، کورههای سفیدرنگ و استوانهای شکل قدیمی (باقیمانده از دوران اکتشاف نفت اولیه) را خواهید دید که راهنمای خوبی برای پیدا کردن مسیر هستند.
بهترین زمان سفر
خوزستان استانی گرمسیر است. بازدید از این منطقه در تابستان (با دماهای بالای ۵۰ درجه) توصیه نمیشود.
- بهترین فصل: اواخر پاییز، تمام زمستان و اوایل بهار (تا نیمه فروردین). در این زمان هوا مطبوع و بهاری است و سرسبزی دشتهای اطراف در تضاد با سیاهی قیر، مناظر زیبایی برای عکاسی خلق میکند.
نکات ایمنی و کاربردی مهم
کفش مناسب: اکیداً توصیه میشود کفشی بپوشید که اگر کثیف شد، دلتان نسوزد! قیرهای روان ممکن است در اطراف چشمهها زیر لایهای از خاک پنهان باشند و کفش شما به شدت چسبناک و سیاه شود. پاک کردن این قیر از روی لباس و کفش بسیار دشوار است.
خطر سقوط: هرگز بیش از حد به دهانه اصلی چشمهها یا حوضچههای بزرگ قیر نزدیک نشوید. لبهها ممکن است سست باشند و سقوط در حوضچه قیر میتواند خطرناک باشد.
آتش روشن نکنید: به دلیل وجود گازهای متصاعد شده در منطقه (هم در ماماتین و هم در تشکوه)، روشن کردن آتش در نزدیکی دهانهها میتواند خطر انفجار یا شعلهور شدن ناگهانی را به همراه داشته باشد.
حفاظت از محیط زیست: متاسفانه در برخی نقاط زبالههای گردشگران دیده میشود. لطفاً حافظ این میراث ملی باشید و هیچ ردی جز ردپای خود به جا نگذارید.
بوی منطقه: بوی نفت خام و گوگرد در منطقه محسوس است. اگر حساسیت تنفسی شدید دارید، این موضوع را مد نظر قرار دهید (البته در فضای باز اذیتکننده نیست).
عکاسی در سرزمین سیاه
برای عکاسان، چشمههای قیر یک بهشت انتزاعی است.
- بافتها (Textures): از نزدیک شدن لنز به حبابهای قیر و جریانهای روان آن غافل نشوید. بازتاب آسمان آبی روی قیر سیاه فوقالعاده است.
- غروب: غروب آفتاب در کنار دکلهای قدیمی نفت و چشمههای جوشان، حسی نوستالژیک و سینمایی دارد.
- تضاد رنگ: اگر در اسفند ماه سفر کنید، تضاد رنگ سیاه قیر با سبزه و گلهای زرد و شقایقهای دشتهای اطراف رامهرمز، قابهای بینظیری میسازد.
چرا باید این سفر را تجربه کنید؟
ینجا جایی است که میتوانید نبض زمین را حس کنید. جایی که متوجه میشوید زیر پوسته آرام سیاره ما، چه انرژی عظیمی نهفته است. سفر به رامهرمز و دیدار با چشمههای ماماتین، سفری متفاوت برای کسانی است که میخواهند ایران را عمیقتر و فراتر از مسیرهای توریستی کلاسیک بشناسند
شاید دیدن «قیر» در نگاه اول جذاب به نظر نرسد، اما وقتی آن را در بستر طبیعیاش میبینید، داستان عوض میشود. چشمههای قیر رامهرمز فقط یک پدیده زمینشناسی نیستند؛ آنها موزهای زنده و روباز هستند که داستان شکلگیری کره زمین، داستان پیدایش تمدن در خاورمیانه و داستان طلای سیاه را روایت میکنند.
پس کولهبار خود را ببندید و برای دیدار با «خون اژدها» در ماماتین آماده شوید…
