خالد نبی: سفر به سرزمین تندیسهای سنگی بر فراز تپههای ترکمن صحرا
در نقطهای دورافتاده از ایران، جایی که زمین به آسمان میپیوندد و تپههای ماهوری سبز و مخملی تا بیکران ادامه دارند، رازی هزارساله در سکوت آرمیده است. اینجا نه شبیه به هیچ گورستانی است که دیدهاید و نه حتی شبیه به هیچ منظرهای که در قاب دوربینها جا گرفته است. اینجا «گورستان و زیارتگاه خالد نبی» است؛ سرزمینی معلق میان واقعیت و افسانه، جایی که سنگها قصه میگویند و باد، نجوای تاریخ را در گوشتان زمزمه میکند.
اگر از سفرهای کلیشهای خسته شدهاید و روحتان تشنهی کشف مکانی است که هم چشمانداز طبیعیاش هوش از سرتان ببرد و هم ذهنتان را با سوالات بیپاسخ درگیر کند، بار سفر ببندید و با ما به قله «کوه خدا» یا «گوجِه داغ» در استان گلستان بیایید.
فصل اول: جادهای به سوی ناکجاآباد
سفر به خالد نبی، خود بخشی از ماجراجویی است. از شهر کلاله که فاصله میگیرید، جاده به تدریج چهره عوض میکند. آسفالت جای خود را به مسیرهای پیچدرپیچ خاکی میدهد و دشتهای صاف ترکمن صحرا، به آرامی تبدیل به تپههای ماهوری بیشماری میشوند که همچون امواج یک دریای سبز، تا افق گسترده شدهاند.
در فصل بهار، این تپهها لباسی از چمن مخملی سبز بر تن میکنند که با وزش باد، به رقص درمیآیند. لکههای زرد و قرمز گلهای وحشی، این تابلوی بیبدیل را رنگآمیزی میکنند. هرچه بالاتر میروید، احساس میکنید در حال صعود به دنیایی دیگر هستید. دنیایی بکر، ساکت و بهشدت تأثیرگذار. در طول مسیر، کلبههای ساده ترکمنها و گلههای گوسفندی که آزادانه در حال چرا هستند، تنها نشانههای حیاتاند. این جاده، مقدمهای است برای آماده کردن شما تا با چیزی غیرمنتظره روبرو شوید.
فصل دوم: ورود به گورستان رازآلود
پس از طی کردن این مسیر رؤیایی، به بالای تپه میرسید و ناگهان، با صحنهای روبرو میشوید که نفس را در سینه حبس میکند: صدها سنگافراشتهی عجیب و غریب که همچون سربازانی خاموش، بر فراز تپهها ایستادهاند و به دوردستها خیره شدهاند. اینجا گورستان اصلی خالد نبی است.
این سنگها به هیچ وجه شبیه سنگ قبرهای معمول نیستند. آنها تندیسهایی انتزاعی و نمادین هستند که در دو شکل اصلی دستهبندی میشوند:
سنگهای استوانهای و فالیک : تندیسهایی بلند و کشیده، گاهی با کلاهکی شبیه قارچ بر سر، که به وضوح نمادی از مردانگی و جنس مذکر هستند. ارتفاع این سنگها از ۶۰ سانتیمتر تا ۴ متر متغیر است و تعدادشان بیشتر از نوع دیگر است. ایستادن در میان این لشکر سنگی خاموش، حسی از قدرت، ابدیت و رمزآلودگی را به انسان منتقل میکند.
سنگهای صلیبی و شمایلی: تندیسهایی کوتاهتر و پهنتر که شبیه به دو شانه یا دو بازوی کوچک هستند. این اشکال را نمادی از جنس مؤنث، نشانگر شانهها، سینهها یا حتی تصویری انتزاعی از یک زن با دستان روی کمر دانستهاند.
این دو نوع سنگ، در کنار هم، یک گورستان کامل را تشکیل دادهاند که به نظر میرسد نمادی از چرخه زندگی، مرگ و تولد دوباره است. چرا چنین اشکالی؟ این مهمترین سوالی است که ذهن هر بازدیدکنندهای را به خود مشغول میکند.
فصل سوم: رمزگشایی از یک معما؛ تئوریها و افسانهها
هیچ کتیبه یا نوشتهای بر روی این سنگها وجود ندارد که هویت مردگان یا تاریخ دقیق این مکان را فاش کند. تمام آنچه میدانیم، بر اساس حدس و گمان باستانشناسان، داستانهای محلی و افسانههاست.
تئوری آیینهای پیشااسلامی: محبوبترین نظریه این است که این گورستان متعلق به دورانی پیش از اسلام و مربوط به اقوامی است که آیینهای باروری و پرستش قوای طبیعت را برگزار میکردند. اشکال فالیک (نماد مردانه) و شمایلی (نماد زنانه) میتوانند بیانگر اهمیت باروری، زایش و تداوم نسل در فرهنگ آن مردمان باشند. این مکان احتمالاً گورستانی برای بزرگان و اشراف قومی بوده که اعتقاد داشتند قدرت و جایگاهشان پس از مرگ نیز باید به شکلی نمادین به نمایش گذاشته شود. برخی قدمت آن را به دوران ساسانی یا حتی قبلتر نسبت میدهند.
افسانه خالد نبی: طبق روایات محلی، «خالد بن سنان» یکی از چهار پیامبر تبلیغی در دوران «فترت» (فاصله زمانی میان بعثت حضرت عیسی (ع) و حضرت محمد (ص)) بوده است. او که از دست قوم کافر خود میگریخت، به این منطقه پناه آورد و در اینجا دعا کرد که خداوند او و یارانش را به سنگ تبدیل کند تا از دست دشمنان در امان بمانند. گفته میشود این سنگافراشتهها، همان یاران خالد نبی هستند که به سنگ تبدیل شدهاند. اگرچه این روایت از نظر تاریخی سندیت محکمی ندارد، اما به این مکان هویتی معنوی و مقدس بخشیده است.
فصل چهارم: فراتر از گورستان؛ زیارتگاه و چشمانداز ابدی
ماجراجویی در خالد نبی به گورستان ختم نمیشود. با کمی پیادهروی، به دو بقعه ساده و کوچک میرسید:
زیارتگاه خالد نبی: بقعهای ساده با گنبدی سبز که بر فراز بلندترین نقطه کوه قرار دارد و آرامگاه منسوب به خالد بن سنان است. این مکان، زیارتگاه مردم ترکمن منطقه است و فضایی سرشار از آرامش و معنویت دارد. پارچههای رنگارنگی که به درختان اطراف بقعه گره زده شدهاند، نشان از باورها و نذرهای مردم محلی دارد.
بقعه چوپان آتا: کمی پایینتر از بقعه اصلی، آرامگاه «چوپان آتا»، یکی از یاران و چوپان باوفای خالد نبی قرار دارد که او نیز مورد احترام مردم است.
اما شاید مسحورکنندهترین بخش سفر، خود منظره باشد. از فراز کوه خدا، چشماندازی ۳۶۰ درجه و بینظیر از هزاران تپه ماهوری ترکمن صحرا پیش روی شماست. در روزهای صاف، میتوانید کوههای «بزداغی» بجنورد را در دوردست ببینید و در روزهای ابری، ممکن است اقیان از ابر را زیر پای خود داشته باشید. این منظره به قدری وسیع، ساکت و باشکوه است که احساس میکنید در لبه دنیا ایستادهاید.
چه زمانی و چگونه سفر کنیم؟
بهترین زمان: بدون شک فصل بهار (از اواخر فروردین تا اواخر اردیبهشت). در این زمان تپهها در سرسبزترین و زیباترین حالت خود هستند. پاییز نیز با هوای معتدل و رنگهای گرم، فصل مناسبی است. تابستان بسیار گرم و زمستان سرد و صعبالعبور است.
نکات ضروری:
جاده منتهی به خالد نبی خاکی و در بخشهایی ناهموار است. استفاده از خودروی مناسب (ترجیحاً شاسیبلند) توصیه میشود.
هیچ امکانات رفاهی (آب، غذا، سرویس بهداشتی) در محوطه گورستان و زیارتگاه وجود ندارد. حتماً آب و خوراکی کافی به همراه داشته باشید.
این سنگها میراثی بینهایت ارزشمند و شکننده هستند. لطفاً به آنها دست نزنید، از آنها بالا نروید و چیزی جز عکس به یادگار برندارید.
برای احترام به عقاید مردم محلی، در نزدیکی زیارتگاه پوشش مناسب داشته باشید.
کلام آخر:
خالد نبی تنها یک مقصد گردشگری نیست؛ یک تجربه عمیق است. تجربهی رویارویی با طبیعت در بکرترین حالتش، مواجهه با رازی از دل تاریخ و فرصتی برای تفکر در باب مرگ، زندگی و ابدیت. اینجا جایی است که سکوت، بلندتر از هر صدایی سخن میگوید و هر سنگافراشته، کتابی ناگشوده از داستانی فراموششده است. اگر به دنبال سفری هستید که تا سالها در ذهن و روحتان باقی بماند، راهی سرزمین تندیسهای سنگی شوید.